Những phát hiện mới tại Cổ Loa

Từ tháng 1.2005 đến nay, tại huyện Đông Anh (Hà Nội), đoàn cán bộ chuyên gia của Viện Khảo cổ học Việt Nam gồm 5 thành viên do  PGS.TS. Phạm Minh Huyền phụ trách đã phối hợp với Ban quản lý di tích và danh thắng Hà Nội tiến hành khai quật khảo cổ xung quanh khu vực đền thờ vua An Dương Vương trong quần thể di tích Cố Loa. Đây là việc làm cần thiết trước khi thực hiện dự án tu bổ tôn tạo đền An Dương Vương, một trong những công trình văn hoá trọng điểm chào mừng kỷ niệm 995 năm và 1000 năm Thăng Long - Hà Nội và đã có không ít điều thú vị được hé lộ.

Đền Cổ Loa

Phải chăng đã tìm thấy "Con ngươi' của mắt rồng?

Đền thờ An Dương Vương, hay còn gọi là đền Thượng, vốn là ngôi đền cổ nằm ở khu vực Thành Nội, trung tâm của Loa Thành, phía trước trông ra Giếng Ngọc. Trong khuôn viên trước cửa đền, hai bên có 2 vũng sâu hình tròn được ví như hai mắt rồng, trong đó vũng bên phải luôn có nước và bên trái thì không. Trong quá trình khai quật ở vũng phía bên phải, khi múc bớt nước và đào sâu xuống phía dưới, trên nền đất vàng, các nhà khảo cổ đã phát hiện ra khối đất nung màu đỏ tựa như một chiếc lò nhỏ hình cầu có đáy, tường bao quanh có xu hướng khum vào bên trong và có lỗ thông ra hai bên. Phía trong lòng có nhiều đất nung và một số mảnh gạch, ngói. Tiếp tục cắt nửa hố để đào sâu xuống, các chuyên gia tìm thầy lớp tro tương đối dày, dưới là lớp đất sét vàng trong có các mảnh ngói Cổ Loa. Những phát hiện này khiến các chuyên gia thực sự bất ngờ bởi nó trùng hợp với câu chuyện về "rồng độc nhãn" (rồng một mắt) toạ ở khu vực đền Thượng, miệng ngậm hòn ngọc (tức Giếng Ngọc) mà lâu nay dân vùng Cổ Loa và lân cận vẫn truyền nhau. Dù mùa mưa hay mùa khô, tương ững với bên có mắt luôn có nước ẩm, còn bên khia luôn ở tình trạng khô cạn. Nhiều người lạc quan cho rằng, phải chăng di vật vừa xuất lộ chính là con ngươi của "mắt rồng", ứng với truyền thuyết đã tồn tại trong tiềm thức dân gian qua biết bao thăng trầm thời gian và mưa nắng thiên nhiên?

Những dấu tích kiến trúc thời Trần

Trao đổi tại hiện trường, bà Huyền cho biết: "Đây là lần đầu tiên khai quật khảo cổ học tại khu vực này. Chúng tôi đã tiến hành mở tổng cộng 6 hố, kết quả ban đầu tìm thấy tại đây 3 lớp văn hoá khác nhau, với rất nhiều di vật cổ có giá trị. Phía trên là lớp văn hoá thời Lê đến thời đại hiện nay, kế đến là lớp văn hoá thời Trần và lớp sâu dưới cùng chứa nhiều "gốm Cổ Loa". Ở hố đào kế bên đền xuất lộ những viền đất cháy lan toả từ trong ra, và theo các chuyên gia, có thể đây là dấu vết các lò nung và cũng có thể là một dạng mộ táng". Điều đặc biệt nữa xuất lộ ở hố đào này là hiện tượng chèn đá dưới chân thành, hé mở những giả thuyết mới về kỹ thuật xây dựng thành vì nơi này rất gần với thành Nội của Loa Thành. Ở một hố đào khác, khi bắt đầu khai quật cho thấy cấu tạo tầng đất phía trên ổn định. Tiếp tục đào thì thấy xuất hiện loáng thoáng những mảnh gốm đỏ, sáng, có niên đại Trần ăn sâu xuống phía dưới. Kế đến ở nhiều đoạn, xuất lộ lớp ngói nện chặt và cả một rãnh hoàn toàn là ngói niên đại Trần. Các nhà khảo cổ còn tìm thấy nhiều cụm ngói Cổ Loa và một số hố với hình dạng, kích thước và độ nông sâu khác nhau. Ở hố đào nằm phía sau đền, các hậu cung khoảng 1.5m, các chuyên gia tìm thấy rất nhiều mảnh gốm, cả nền ngói và gạch, đá nện chặt có niên đại Trần, và khi đào sâu hơn lại gặp vô số mảnh vỡ của lớp "gốm Cổ Loa". Ở hố đào trên Thành Nội tìm thấy dấu vết của lò nung, có buồng đốt và buồng nung còn khá nguyên vẹn.  Trong buồnb nung của lò có 6 cầu, 7 rãnh với nhiều vết thoát khói. Sản phẩm còn sót lại là các mảnh ngói và gạch. Trong những lần đào thám sát trước đây, tiến sĩ Lâm Thị Mỹ Dung (Trường ĐHKHXH và Nhân văn) và nhiều chuyên gia cũng tìm thấy vết tích của nhiều lò to, nhỏ dạng này. Điều này cho thấy, tại vùng Cố Loa đã từng tồn tại một hệ thống lò nung phục vụ cho công việc xây cất ở khu vực này...

Ý kiến của giới chuyên môn và các nhà khoa học

Theo nhận định sơ bộ của Đoàn chuyên gia Viện Khảo cổ học, các vết tích của nền móng kiến trúc thời Trần (thế kỷ 13 - 14) được phát hiện cho thấy, niên đại xưa nhất của ngôi đền có nhiều khả năng là thời Trần, phù hợp với những ghi chép của lịch sử. Qua hàng trăm năm tồn tại, đền đã được tu sửa nhiều lần và có xu hướng dịch chuyển về phía Nam. Các mảnh hiện vật kiến trúc thu được như: đầu đao, lá đề trang trí bờ nóc, diềm ngói...niên đại Trần cho thấy, đây là công trình kiến trúc quan trọng trong khu vực ngay từ thời nhà Trần. Các mảnh tháp tìm được cũng phần nào giúp các nhà khoa học làm rõ hơn mối quan hệ giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian ở triều đại xưa. Điều quan trọng hơn là trong lần khai quật này, lần đầu tiên các chuyên gia khảo cổ đã phát hiện những di tích chứng tỏ sự phát triển văn hoá liên tục qua nhiều thời kỳ khác nhau ở khu vực đền  An Dương Vương nằm phía Tây Nam Thành Nội của Loa Thành. Các dấu tích lò hình vuông, cùng với những mảnh đá khắc chữ về Cổ Loa và di tích lò hình cầu tìm thấy ở "mắt rồng" là phát hiện lý thú, giúp các nhà khoa học có thể nhận định khu vực đền thờ An Dương Vương tồn tại rất lâu đời, gắn bó với quá trình tồn tại của vùng đất Cổ Loa lịch sử.

Giáo sư Trần Quốc Vượng, người tham gia tư vấn Chương trình khảo cổ học khu vực Hà Nội, cho rằng, điểm đáng chú ý ở đợt khai quật này là tìm thấy dấu tích đậm đặc của kiến trúc thời Trần, góp phần bổ xung nhiều cứ liệu khoa học, giúp cho việc triển khai dự án trùng tu đền.  Sau đợt khai quật nên có một buổi hội thảo để có thể có những nhận định chính xác về khu vực này. Giáo sư cũng mong rằng tới đây, các đơn vị chức năng nên tiến hành đo đạc lại toàn bộ khu vực, không chỉ giới hạn ở 3 vòng thành mà cả phía ngoài thành, và cũng đã đến lúc thành phố nên quan tâm tạo dựng bản đồ không ảnh mới về toàn bộ khu vực  Cổ Loa...Tiến sĩ Phạm Quốc Quân, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đề xuất: việc thám sát khảo cổ cần được tiến hành thường xuyên; các hiện vật đã khai quật, trong đó có nhiều hiện vật mang dấu tích thời Trần, nên tập hợp lại và kết hợp với các tư liệu khoa học về khu di tích Cổ Loa. Một số chuyên gia trong lĩnh vực khảo cổ học và sử học đề nghị giữ lại nguyên trạng một phần các hố đào và tổ chức trưng bày ngoài trời, phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và giúp du khách tham quan vãn cảnh để hiểu thêm về di tích Cổ Loa nói chung. Phó Giáo sư - Tiến sỹ Phạm Minh Huyền và Tiến sỹ Nguyễn Doãn Tuân,  Trưởng Ban Quản lý di tích và danh thắng Hà Nội, đơn vị chủ đầu tư trùng tu đền An Dương Vương, cùng thống nhất kiến nghị thànhh phố cho phép được tiếp tục mở rộng một số hố đã đào phía sau đền với khoảng 140m² nữa để có điều khiện củng cố thêm những tư liệu vào cơ sở khoa học tổng quan về ngôi đền, góp phần cho công tác bảo vệ, tu bổ và phát huy tác dụng của khu di tích quan trọng này.